سرطان مدولاری تیروئید

سرطان مدولاری تیروئید یکی از انواع نادر اما مهم سرطان‌های غده تیروئید است که از سلول‌های خاصی به نام سلول‌های پارافولیکولار (سلول‌های C) منشا می‌گیرد. این سلول‌ها مسئول تولید هورمونی به نام کلسی‌ تونین هستند که در تنظیم سطح کلسیم خون نقش دارد. برخلاف دیگر انواع شایع‌ سرطان تیروئید، سرطان مدولاری تیروئید ارتباطی با کمبود ید ندارد و به‌ صورت خود به‌ خودی یا ارثی بروز پیدا می‌کند. اهمیت شناخت این نوع سرطان در آن است که گاهی می‌تواند بدون علائم واضح آغاز شود اما در صورت تشخیص به‌ موقع، درمان و کنترل آن با نتایج بسیار بهتری همراه خواهد بود. در ادامه، با ویژگی‌ها، علائم، روش‌های تشخیص و درمان سرطان مدولاری تیروئید بیشتر آشنا می‌شویم.

علائم سرطان مدولاری تیروئید

علائم سرطان مدولاری تیروئید معمولا به‌ تدریج ظاهر می‌شوند و ممکن است در مراحل اولیه با بیماری‌های ساده‌تر تیروئید اشتباه گرفته شوند. با پیشرفت بیماری، نشانه‌ها واضح‌تر می‌شوند و نیاز به بررسی دقیقتری پیدا می‌کنند. از مهمترین علائم این نوع سرطان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. ایجاد توده یا غده در ناحیه گردن: شایع‌ ترین علامت است که بدون درد بوده و به‌مرور زمان بزرگ‌تر می‌شود.
2. احساس فشار یا سنگینی در گلو: ممکن است بیمار احساس کند چیزی در گلو گیر کرده یا هنگام بلع دچار ناراحتی شود.
3. تغییر صدا یا گرفتگی صدا: در صورتی که تومور به اعصاب حنجره فشار وارد کند، صدا خشن یا گرفته می‌شود.
4. درد در ناحیه گردن یا گوش‌ها: درد در مراحل پیشرفته‌ تر ظاهر می‌شود.
5. تورم غدد لنفاوی گردن: نشانه‌ای از گسترش سلول‌های سرطانی به غدد لنفاوی مجاور است.
6. اسهال مزمن یا گرگرفتگی (فلاشینگ): به علت ترشح بیش‌ از حد هورمون کلسی‌ تونین یا سایر مواد توسط سلول‌های تومور ایجاد می‌شود.
7. احساس خستگی، کاهش وزن بی‌دلیل یا ضعف عمومی بدن: این علائم ممکن است ناشی از پیشرفت بیماری یا درگیری سایر اندام‌ها باشد.

به دلیل شباهت برخی از این نشانه‌ها با بیماری‌های خوش‌خیم تیروئید، تشخیص دقیق از طریق آزمایش خون، سونوگرافی و نمونه‌برداری (بیوپسی) اهمیت زیادی دارد. تشخیص زودهنگام نقش مهمی در افزایش موفقیت درمان و جلوگیری از گسترش سرطان دارد.

علل ایجاد سرطان مدولاری تیروئید

علل ایجاد سرطان مدولاری تیروئید ترکیبی از عوامل ژنتیکی و غیرژنتیکی می‌باشد. این نوع سرطان برخلاف بسیاری از سرطان‌های تیروئید، ارتباطی با کمبود ید یا پرتو ندارد و بیشتر به تغییرات ژنتیکی خاصی در سلول‌های تیروئید مربوط می‌شود. در ادامه به مهم‌ترین علل و عوامل خطر این بیماری اشاره می‌کنیم:

1. جهش‌های ژنتیکی در ژن RET:
   مهمترین علت بروز سرطان مدولاری تیروئید، جهش در ژنی به نام RET است. این جهش باعث می‌شود سلول‌های C تیروئید به‌ صورت غیرقابل‌ کنترل رشد و تقسیم شوند. در حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از بیماران، این جهش به‌صورت ارثی از والدین منتقل می‌شود.
2. سابقه خانوادگی بیماری:
   اگر یکی از اعضای نزدیک خانواده (پدر، مادر، خواهر یا برادر) به سرطان مدولاری تیروئید مبتلا باشد، احتمال ابتلا در سایر اعضا بیشتر است. این نوع ارثی در قالب سندرم‌های ژنتیکی خاص مانند MEN2A و MEN2B دیده می‌شود.
3. سرطان مدولاری تیروئید غیرارثی (اسپورادیک):
   حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد موارد این سرطان به‌ صورت غیر وراثتی رخ می‌دهد، یعنی بدون سابقه خانوادگی و به‌ طور تصادفی در اثر تغییرات ژنی در طول زندگی فرد ایجاد می‌شود.
4. سن و جنسیت:
   این بیماری می‌تواند در هر سنی رخ دهد، اما در نوع ارثی از سنین پایین‌ تر (حتی کودکی) بروز می‌کند. در نوع غیرارثی، بیشتر در میانسالان دیده می‌شود و احتمال ابتلا در زنان کمی بیشتر از مردان است.
5. سندرم‌های ژنتیکی نادر:
   برخی سندرم‌ها مانند نئوپلازی آندوکرین متعدد نوع ۲ (MEN2) با افزایش احتمال بروز سرطان مدولاری تیروئید همراه هستند. در این موارد، علاوه بر تیروئید، غدد دیگری مانند آدرنال نیز درگیر می‌شوند.

نحوه تشخیص سرطان مدولاری تیروئید

تشخیص سرطان مدولاری تیروئید معمولاً با ترکیبی از بررسی‌های بالینی، آزمایش‌های خونی و تصویربرداری انجام می‌شود. از آنجا که این نوع سرطان نسبت به سایر انواع سرطان تیروئید ویژگی‌های خاصی دارد، تشخیص دقیق آن برای انتخاب بهترین روش درمانی بسیار اهمیت دارد. در ادامه مراحل و روش‌های اصلی تشخیص این بیماری آورده شده است:

1. معاینه فیزیکی توسط پزشک:
   پزشک با لمس گردن به دنبال توده یا بزرگ‌شدگی در ناحیه تیروئید و غدد لنفاوی اطراف می‌گردد. در صورت وجود هرگونه برآمدگی مشکوک، بررسی‌های تکمیلی انجام می‌شود.
2. آزمایش خون برای اندازه‌گیری کلسی‌تونین و CEA:
   سلول‌های مدولاری تیروئید هورمونی به نام کلسی‌تونین (Calcitonin) تولید می‌کنند. افزایش غیرطبیعی سطح این هورمون در خون یکی از نشانه‌های مهم سرطان مدولاری تیروئید است.
   همچنین افزایش آنتی‌ژن کارسینوآمبریونیک (CEA) می‌تواند به تشخیص و پیگیری روند بیماری کمک کند.
3. سونوگرافی تیروئید:
   سونوگرافی ابزاری دقیق برای شناسایی اندازه، شکل و ویژگی‌های گره‌های تیروئید است. این روش غیرتهاجمی بوده و به پزشک کمک می‌کند نواحی مشکوک برای نمونه‌برداری را شناسایی کند.
4. نمونه‌برداری با سوزن نازک (FNA):
   در این روش، با استفاده از یک سوزن بسیار ظریف از توده تیروئید نمونه‌گیری می‌شود و سلول‌ها زیر میکروسکوپ بررسی می‌شوند. اگرچه تشخیص سرطان مدولاری تیروئید از طریق FNA همیشه قطعی نیست، اما در بسیاری از موارد می‌تواند به شناسایی آن کمک کند.
5. آزمایش ژنتیکی برای جهش RET:
   در افرادی که سابقه خانوادگی بیماری دارند یا پزشک احتمال نوع ارثی را می‌دهد، تست ژنتیک RET انجام می‌شود تا وجود یا عدم وجود جهش مشخص شود.
6. اسکن‌های تصویربرداری تکمیلی:
   برای بررسی گسترش بیماری به سایر اندام‌ها (مانند کبد، ریه یا استخوان)، ممکن است از سی‌ تی‌ اسکن، ام‌آر‌آی یا PET اسکن استفاده شود.

انواع سرطان مدولاری تیروئید

سرطان مدولاری تیروئید از نظر منشأ و علت بروز به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: ارثی و غیرارثی (اسپورادیک). هر دو نوع از سلول‌های C تیروئید منشا می‌گیرند، اما تفاوت آن‌ها در نحوه ایجاد جهش ژنتیکی و سن شروع بیماری است. در ادامه با هر دو نوع آن آشنا می‌شویم.

سرطان مدولاری تیروئید اسپورادیک (غیرارثی)

این نوع، شایع‌ ترین فرم سرطان مدولاری تیروئید است و حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد موارد را تشکیل می‌دهد.

• در این حالت، جهش ژنتیکی در ژن RET به صورت تصادفی در طول زندگی فرد ایجاد می‌شود و از والدین به ارث نمی‌رسد.
• در میانسالی یا سنین بالاتر بروز می‌کند.
• اغلب فقط یک لوب تیروئید درگیر می‌شود (یک‌ طرفه است).
• ممکن است با بزرگ‌ شدن توده‌ای در گردن یا افزایش سطح کلسی‌تونین در خون مشخص شود.
• در بیشتر موارد، سابقه خانوادگی بیماری وجود ندارد.

سرطان مدولاری تیروئید ارثی

این نوع در حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از بیماران دیده می‌شود و به علت جهش ارثی در ژن RET از یکی از والدین به فرزند منتقل می‌شود.
در این حالت، بیماری ممکن است در سنین پایین‌ حتی در کودکی یا نوجوانی ظاهر شود. سرطان مدولاری تیروئید ارثی بخشی از سندرم‌های ژنتیکی MEN2 است که خود به سه نوع تقسیم می‌شود.

الف) MEN2A

• شایع‌ترین نوع ارثی و شامل سه ویژگی اصلی است:
  1. سرطان مدولاری تیروئید
  2. فئوکروموسیتوم (تومور غده آدرنال)
  3. هیپرپاراتیروئیدیسم (افزایش فعالیت غدد پاراتیروئید)
• در سنین جوانی ظاهر می‌شود و نیاز به بررسی ژنتیکی خانواده دارد.

ب) MEN2B

• نوع نادرتر اما تهاجمی‌ تر از MEN2A است.
• علاوه بر سرطان مدولاری تیروئید، بیمار ممکن است دچار فئوکروموسیتوم و ناهنجاری‌های عصبی و اسکلتی شود.
• در این نوع، سرطان مدولاری از سنین کودکی آغاز می‌شود و سریع‌تر پیشرفت می‌کند.

ج) نوع خانوادگی (FMTC – Familial Medullary Thyroid Carcinoma)

• در این حالت، تنها تظاهر بیماری، سرطان مدولاری تیروئید خانوادگی است و سایر غدد درگیر نمی‌شوند.
• سیر بیماری ملایم‌ است و در سنین بزرگسالی بروز می‌کند.

سرطان مدولاری تیروئید چگونه تشخیص دهیم؟

تشخیص سرطان مدولاری تیروئید نیازمند دقت و انجام چند مرحله بررسی پزشکی است، زیرا علائم اولیه آن خفیف بوده و ممکن است با بیماری‌های خوش‌ خیم تیروئید اشتباه گرفته شود. پزشک برای اطمینان از وجود این نوع سرطان از ترکیبی از معاینه، آزمایش خون، تصویربرداری و بررسی ژنتیکی استفاده می‌کند.

معاینه فیزیکی گردن

پزشک ابتدا گردن را لمس می‌کند تا وجود هرگونه توده یا بزرگ‌ شدگی در ناحیه تیروئید یا غدد لنفاوی اطراف را بررسی کند. اگر توده‌ای مشکوک احساس شود، بررسی‌های دقیق‌ انجام می‌گیرد.

آزمایش خون برای سنجش هورمون‌ها

دو آزمایش خون بسیار مهم در تشخیص سرطان مدولاری تیروئید عبارت‌اند از:

• کلسی‌ تونین (Calcitonin): افزایش غیرعادی این هورمون در خون یکی از بارزترین نشانه‌های سرطان مدولاری تیروئید است، چون سلول‌های C تیروئید که این سرطان از آن‌ها منشا می‌گیرد، کلسی‌ تونین ترشح می‌کنند.
• CEA (آنتی‌ژن کارسینوآمبریونیک): افزایش سطح این ماده در خون می‌تواند به تشخیص و پیگیری پیشرفت یا بازگشت بیماری کمک کند.

گاهی پزشک برای دقت بیشتر، تست تحریک کلسی‌تونین انجام می‌دهد؛ یعنی پس از تزریق دارویی خاص، میزان افزایش این هورمون را اندازه‌گیری می‌کند.

سونوگرافی تیروئید

سونوگرافی یکی از ساده‌ترین و دقیق‌ترین روش‌ها برای بررسی گره‌ها یا توده‌های تیروئید است. در این مرحله، پزشک می‌تواند اندازه، شکل و ویژگی‌های توده را مشاهده کند و نواحی مشکوک را برای نمونه‌برداری مشخص کند.

نمونه‌برداری (بیوپسی با سوزن نازک – FNA)

در این روش، با سوزن ظریف از توده مشکوک نمونه‌ای از سلول‌ها برداشته می‌شود و در آزمایشگاه زیر میکروسکوپ بررسی می‌گردد. گاهی تشخیص سرطان مدولاری تیروئید با این روش دشوار است، اما وجود ویژگی‌های خاص سلول‌ها یا سطح بالای کلسی‌تونین در مایع نمونه می‌تواند به تشخیص کمک کند.

آزمایش ژنتیکی (بررسی جهش ژن RET)

در صورتی که پزشک احتمال دهد بیماری ارثی است یا بیمار سابقه خانوادگی سرطان تیروئید دارد، تست ژنتیکی برای شناسایی جهش ژن RET انجام می‌شود. اگر نتیجه مثبت باشد، سایر اعضای خانواده نیز باید مورد بررسی قرار گیرند.

تصویربرداری تکمیلی

برای بررسی گسترش احتمالی سرطان به دیگر اندام‌ها (مثل کبد، ریه یا استخوان‌ها)، ممکن است پزشک از روش‌های پیشرفته‌ تری مانند:

• سی‌تی‌اسکن (CT Scan)
• ام‌آر‌آی (MRI)
• اسکن PET
  استفاده کند